Zaburzenia lękowe 

Lęk i strach to emocje, które są powszechnie odczuwane przez wszystkich ludzi, niezależnie od ich wieku, płci czy koloru skóry. Oba stany emocjonalne doświadczane są jako nieprzyjemne, pojawiające się w momencie poczucia zagrożenia życia czy zdrowia, ale też w sytuacjach stresujących, takich jak występy publiczne czy egzaminy. Tym, co je różni, jest stopień prawdopodobieństwa wystąpienia niebezpieczeństwa - strach pojawia się gdy jest ono realne i prawdopodobne oraz ma swoje źródło na zewnątrz, natomiast lęk, gdy zagrożenie jest trudne do zidentyfikowania („zaraz zdarzy się coś okropnego, nie wiem tylko, co”), niewspółmierne do realnego niebezpieczeństwa oraz pochodzi z wewnątrz jednostki.
strach

Kiedy jednak niepokój i napięcie uniemożliwiają normalne życie i powodują cierpienie, a osoba ma poważne problemy z poradzeniem sobie z lękiem, można mówić o zaburzeniach lękowych

Objawy zaburzeń lękowych

Istnieje kilka rodzajów zaburzeń lękowych, z których każdy posiada unikalne objawy. Można jednak wśród nich wyróżnić symptomy wspólne, do których zalicza się:

  • ciągłe poczucie niepokoju, zamartwiania się,
  • wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie,
  • trudności w koncentracji,
  • nadmierna czujność i poczucie bycia w niebezpieczeństwie,
  • objawy fizjologiczne, takie jak: przyspieszone bicie serca, płytki oddech, nadmierne pocenie się, bóle głowy, bezsenność.

Wymienione objawy rzadko występują jednocześnie, jednak jeśli jedno lub kilka z nich pojawiają się przez większość czasu mogą świadczyć o zaburzeniu. 

Typy zaburzeń lękowych 

Istnieje wiele typów zaburzeń lękowych. Do najczęściej występujących należą: 

  • Uogólnione zaburzenie lękowe - nasilony lęk i niepokój połączony jest z trudnym do opanowania zamartwianiem się sprawami życia codziennego (np. życie rodzinne, trudności w pracy czy szkole). Poczucie lęku ma charakter ciągły i nie zależy od wydarzeń zewnętrznych. Mogą pojawiać się także inne objawy, takie jak bezradność, drażliwość, szybkie męczenie się, poczucie osaczenia. 
  • Zaburzenie lękowe z napadami paniki - osoba doświadcza nagłych i intensywnych ataków wszechogarniającego lęku, któremu towarzyszą objawy fizjologiczne (szybkie bicie serca, pocenie się, drżenie, utrudnione oddychanie, ból lub dyskomfort w klatce piersiowej, nudności, zawroty głowy, uczucie gorąca). Osoba może mieć poczucie, że odchodzi od zmysłów lub umiera. Napady paniki niezwiązane są z żadnym czynnikiem sytuacyjnym ani chorobą somatyczną, a ich pojawienie się powoduje obawę przed kolejnymi atakami, co znacznie utrudnia funkcjonowanie, bo ludzie rezygnują z zajęć wcześniej przynoszących im satysfakcję lub przyjemność i unikają miejsc, w których doświadczyli napadu.
  • Fobia społeczna - osoba odczuwa silny lęk w tzw. sytuacjach społecznych, w których może ona zostać oceniona przez innych. Mogą to być sytuacje takie jak wystąpienia publiczne, interakcje z innymi ludźmi, jedzenie w miejscu publicznym czy bycie obserwowanym przez innych. Tutaj również często pojawiają się reakcje takie jak: szybsze bicie serca, pocenie się, przyspieszony oddech czy zaczerwienienie się. Odczuwanie kompromitacji dodatkowo powoduje przekonanie osoby, że te objawy są widoczne dla otoczenia. Osoba z tym zaburzeniem często pozostaje wyizolowana od rówieśników, nie chce brać udziału w rozmowach i dyskusjach na forum grupy, obawia się odrzucenia ze strony innych. Ważne jest, aby odróżniać fobię społeczną od nieśmiałości - przy zaburzeniu lęk jest na tyle paraliżujący, że nawet sama myśl o doświadczeniu ekspozycji społecznej powoduje objawy i unikanie takich sytuacji, co często jest powodem izolacji społecznej.
  • Fobie swoiste – wiążą się z doświadczaniem silnego i nieuzasadnionego lęku przed określonym przedmiotem lub sytuacją. Niepokój jest wywołany zarówno obecnością jak i wyobrażeniem bodźca, a fobii towarzyszą objawy fizjologiczne podobne do tych występujących przy napadach paniki oraz dążenie do unikania obiektów wzbudzających lęk. Źródłem fobii mogą być zwierzęta, środowisko naturalne (np. burza, woda), krew, zastrzyki, znalezienie się w konkretnych sytuacjach (np. lęk wysokości, klaustrofobia). 
  • Agorafobia - objawia się lękiem przed przebywaniem w miejscach lub sytuacjach, z których trudno uciec, lub w których ciężko będzie uzyskać pomoc w przypadku wystąpienia objawów opisanych przy napadach paniki. Osoba taka może unikać jazdy samochodem, windą, podróżowania do bardziej odludnych miejsc, chodzenia na koncerty. 

Występowanie

Zaburzenia lękowe są jednymi z najczęściej pojawiających się w populacji. Według badań przeprowadzonych w Polsce, u co trzeciego lub czwartego Polaka przynajmniej raz w życiu pojawiają się zaburzenia na tle lękowym. Najczęściej są to ataki paniki lub ciągły stan niepokoju. Wśród dzieci i nastolatków do 17 roku życia 3% odczuwa symptomy zaburzeń lękowych. 

Przyczyny

Przyczyny występowania u danej osoby zaburzeń lękowych mogą być bardzo różne. Najczęściej mówi się o połączeniu różnych czynników. W wyjaśnieniach biologicznych zwykle wskazuje się na zmiany na poziomie neurofizjologicznym i neurochemicznym. Zmiany te wpływają na to, że człowiek uczy się reakcji lęku na wcześniej niegroźne dla niego bodźce. Pojawiają się także zaburzenia w obrębie ciała migdałowatego, które u osób z zaburzeniem lękowym rozszerza reakcję lęku na różne sytuacje czy przedmioty. Osłabia się także hamowanie emocji lęku czy strachu, za które odpowiedzialne są struktury takie jak hipokamp i kora mózgowa. Innym problemem mogą być też zaburzenia równowagi neuroprzekaźników w mózgu. 

Kolejnym czynnikiem mogącym wpłynąć na pojawienie się zaburzeń lękowych jest genetyka- osoby z historią takich zaburzeń w rodzinie są bardziej narażone na zachorowanie. Istotne są także wpływy środowiska. Osoby, które narażone są często na sytuacje stresowe, konflikty w rodzinie czy niezaspokojenie podstawowych potrzeb (takich jak potrzeba bezpieczeństwa), mogą cechować większe predyspozycje do pojawienia się u nich zaburzeń lękowych.  

Inną przyczyną pojawiania się zaburzeń lękowych u osób młodych jest nadużywanie substancji psychoaktywnych. 

Jak zdiagnozować zaburzenia lękowe?

W przypadku doświadczania wymienionych objawów konieczne jest dokonanie diagnozy przez specjalistę-psychologa lub psychiatrę, który zbierze dokładny wywiad dotyczący codziennego funkcjonowania. Niezbędne może okazać się także wykluczenie innych chorób, ponieważ wzmożony lęk pojawia się np. przy zaburzeniach funkcjonowania tarczycy, hipoglikemii (niedocukrzeniu) czy chorobach serca. 

Ważne! Wczesne rozpoznanie zaburzenia zmniejsza ryzyko przewlekłego utrzymywania się zaburzeń lękowych i znaczących trudności w codziennym życiu.

Jak sobie pomóc? 

Leczenie: podstawową formą pomocy osobie cierpiącej na zaburzenia psychiczne jest leczenie w postaci psychoterapii i/lub farmakoterapii. 

Psychoterapia: w leczeniu zaburzeń lękowych wysoką skuteczność mają metody poznawczo-behawioralne, które skupiają się na wygaszaniu i oswajaniu lęku oraz zmiany sposobu myślenia. Terapia polega tutaj zatem na zmianie reakcji osoby w danej sytuacji, a nie samej sytuacji. 

Farmakoterapia: Leki mogą być bardzo pomocne w uporaniu się z nadmiernym lękiem, warto jednak porozmawiać z lekarzem o możliwych skutkach ubocznych. W leczeniu zaburzeń lękowych najczęściej stosuje się leki z grupy SSRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny), które są lekami przeciwdepresyjnymi zmniejszającymi objawy lęku. W przypadku nasilonych objawów stosuje się też leki z grupy benzodiazepin, niosą one jednak duże ryzyko uzależnienia. 

Co dodatkowo można dla siebie zrobić? 

W zmniejszaniu objawów zaburzeń lękowych oraz nadmiernego stresu bardzo pomocne są metody relaksacyjne i ćwiczenia oddechowe. Warto wyróżnić tutaj Trening Autogenny Schultza oraz Trening Jacobsona- są to metody, z których można korzystać samodzielnie w domu. Pomocne mogą być także aktywności sprawiające przyjemność- np. bieganie, czytanie, medytacja.

Osoby cierpiące na zaburzenia lękowe mogą korzystać także z psychoedukacji, polegającej na dostarczeniu pacjentowi i jego rodzinie informacji na temat zaburzenia, jego przyczyn i sposobów leczenia, co znacznie pomaga w oswojeniu się z objawami. Pomocne mogą być także grupy wsparcia dla osób cierpiących z powodu nadmiernego lęku. 

Ważne jest również utrzymywanie zdrowego stylu życia: odpowiednia dieta, ćwiczenia fizyczne i wysypianie się mają duży wpływ na nasze samopoczucie! Warto także ograniczyć spożywanie alkoholu i innych używek.

Wsparcie

Dla osób doświadczających nadmiernego lęku bardzo ważne jest wsparcie i zrozumienie bliskich. Jeśli widzisz objawy zaburzenia u bliskiej osoby powiedz jej o tym, zapewnij o swojej pomocy i  motywuj ją do podjęcia leczenia. Bardzo ważne jest wspieranie podczas terapii, zwłaszcza w momentach zwątpienia czy zniechęcenia. Pamiętaj też o własnej psychoedukacji, żebyś widział z czym się zmierzasz. 

Źródła:

Cierpiałkowska L. (2014). Psychopatologia. Łódź: Scholar
Cierpiałkowska L., Sęk H. (2016) Psychologia kliniczna. Warszawa: PWN 

https://www.nami.org/Learn-More/Mental-Health-Conditions/Anxiety-Disorders

do góry