Zaburzenie afektywne dwubiegunowe

Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, nazywane też chorobą afektywno-dwubiegunową (ChAD), dawniej funkcjonujące pod nazwą psychozy maniakalno-depresyjnej, odznacza się występowaniem u tej samej osoby naprzemiennie depresji, manii/hipomanii lub epizodów mieszanych. Pomiędzy tymi epizodami zwykle występują okresy remisji, tj. całkowitego braku symptomów lub utrzymywania się nielicznych objawów o niewielkim nasileniu. Czym jest to zaburzenie, jak się je diagnozuje i w jaki sposób się je leczy?

 

zaburzenia

 

Zaburzenie afektywne dwubiegunowe rozpoznaje się u około 1% populacji, w równym stopniu dotyczy kobiet oraz mężczyzn. Pierwszy rzut ma zazwyczaj miejsce między 20 a 30 rokiem życia, jednak część osób zgłasza, że niektórych objawów doświadczali już przed 20-tym rokiem życia. Choroba afektywna dwubiegunowa jest w wysokim stopniu dziedziczna i ma charakter nawracający, a epizody pojawiają się bez uchwytnych bodźców środowiskowych czy wyzwalających wydarzeń, tzn. mają podłoże neurobiologiczne (związane z biochemią mózgu). Zmiana nastroju z depresyjnego na maniakalny nie jest zazwyczaj gwałtowna, raczej trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy.

Epizod depresyjny w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym:

  • w porównaniu do zaburzeń depresyjnych, rzadziej występuje bezsenność oraz brak apetytu;
  • obniżony nastrój,
  • utrata zainteresowań,
  • spowolnienie psychoruchowe,
  • wycofanie z kontaktów z ludźmi,
  • szybka męczliwość,
  • niemożność koncentracji i uwagi,
  • pesymistyczna ocena siebie, niskie poczucie własnej wartości, 
  • negatywna ocena przeszłości, teraźniejszości i przyszłości,
  • pragnienie śmierci i myśli samobójcze,
  • w dużym nasileniu depresji także urojenia* winy, grzeszności i zasługiwania na karę, omamy** rzadziej.

Epizod maniakalny w zaburzeniu afektywnych dwubiegunowym:

  • euforyczny lub drażliwy nastrój,
  • ekspansywność, tendencja do dominacji, narzucania innym swojej woli, forsowania własnych pomysłów,
  • wzmożona aktywność i pobudzenie,
  • skłonność do irytacji i wybuchów gniewu, niecierpliwość,
  • niewielka potrzeba snu,
  • utrata zdolności oceny sytuacji i impulsywność (np. wydawanie dużych ilości pieniędzy, angażowanie się w ryzykowne zachowania seksualne, zapoczątkowywanie nowych przedsięwzięć i inwestycji, nieostrożna jazda samochodem, niepohamowany hazard, zaciąganie kredytów, konflikty z prawem),
  • szybki bieg myśli, słowotok, niespójność wypowiedzi, rozpoczynanie wątków i ich niekończenie, rozproszenie,
  • mowa szybka, chaotyczna, przymusowa,
  • podwyższone poczucie własnej wartości, aż do stanów wielkościowych, mających charakter urojeniowy (np. poczucie wszechmocy, fantazja bycia Bogiem).

Epizod hipomaniakalny w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym:

„Hipo” oznacza coś o mniejszym natężeniu, zatem w porównaniu z epizodem manii, epizod hipomaniakalny cechuje się mniejszą liczbą objawów i słabszym ich nasileniem. Dochodzi do podwyższenia napędu, nastroju i poczucia własnej wartości, jednak bez charakteru wielkościowego i urojeniowego. Osoby w tym czasie mają wiele planów i mogą podejmować wiele aktywności; niektóre z przedsięwzięć są doprowadzane do końca, większość pozostaje jednak porzucona (słomiany zapał). Podejmowane aktywności często bywają lekkomyślne, ale w jakimś kawałku mogą być poddane kontroli. Charakterystyczne jest rozproszenie uwagi i trudności z koncentracją. Nastrój hipomaniakalny często jest przeżywany przez pacjentów jako przyjemny i twórczy czas, związany z „wyjściem z dołka” po epizodzie depresyjnym i pragnieniem nadrobienia zaległości po okresie, w którym dominował nastrój depresyjny. Niemniej jednak, interwencja lekarska w postaci wyregulowania farmakologicznego, jest niezbędna.

Okres remisji

To stan, w którym objawy ustępują całkowicie - wtedy mówimy o remisji pełnej. Gdy objawy utrzymują się w niewielkim stopniu, stan ten określany jest remisją niepełną. W okresie remisji funkcjonowanie osób, które mają zdiagnozowaną ChAD, jest często dobre. 

Przyczyny występowania zaburzenia dwubiegunowego:

  • czynniki biologiczne:  genetyczne (wysoka dziedziczność), zaburzenia  neuroprzekaźników*** (epizod maniakalny jest związany z wzmożoną produkcją dopaminy, natomiast epizod depresyjny z brakiem lub niską dostępnością serotoniny i dopaminy) i neuroendokrynologiczne (związane z gospodarką hormonalną),
  • towarzyszące choroby somatyczne, najczęściej związane z zaburzeniami hormonalnymi – m. in. niedoczynność tarczycy),
  • psychologiczno-społeczne:  wpływają na początek zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. Uważa się, że wydarzenia stresujące zwiększają ryzyko wystąpienia pierwszego epizodu (np. utrata bliskich osób, długotrwała rozłąka z rodzicem lub opiekunem). Badano także wpływ doświadczeń pozytywnych, które mogą mieć związek z objawami maniakalnymi. Uważa się, że jakość związków z innymi ludźmi może wpływać na przebieg choroby. Ważnym czynnikiem jest też tryb pracy osoby, rytm dnia i nocy. 

 

Obraz choroby afektywnej dwubiegunowej jest różnorodny i złożony. Mimo jednakowych kryteriów diagnostycznych, istnieją przesłanki, że niektóre objawy występują z różną częstością w populacji dzieci i młodzieży oraz osób dorosłych. U młodzieży częściej występuje drażliwość oraz objawy depresyjne, labilność nastroju i nadpobudliwość z zaburzeniami uwagi. Natomiast u dorosłych częściej obecne są: pobudzenie oraz rozdrażnienie i zaburzenia poznawcze (np. chaotyczna i przymusowa mowa, rozpoczynanie wielu wątków, niespójność wypowiedzi, słowotok). 

 

Kiedy należy udać się do lekarza specjalisty:

  • bezzwłocznie gdy pojawią się myśli samobójcze,
  • w przypadku objawów hipomanii,
  • kiedy zauważasz zmienność nastrojów i zachowań,
  • gdy masz poczucie cierpienia,
  • gdy nie możesz sobie poradzić z emocjami.

 

Rozpoznanie

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe rozpoznaje się, gdy wystąpił przynajmniej jeden epizod maniakalny i dowolna liczba epizodów hipomaniakalnych oraz depresyjnych (zaburzenie dwubiegunowe typu I) oraz gdy wystąpił przynajmniej jeden epizod hipomaniakalny i jeden depresyjny (typ II). Drugi typ w wysokim stopniu (50-70%) współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi (lękowi, odżywiania się oraz uzależnieniami).

Sposoby leczenia

  • Leczenie farmakologiczne: zazwyczaj są to leki o  działaniu stabilizującym nastrój, sole litu, atypowe leki przeciwpsychotyczne, W przypadku ostrego epizodu nasilonej manii lub depresji stosuje się inną strategię leczenia niż w terapii długoterminowej, podtrzymującej. Często wskazana jest hospitalizacja psychiatryczna pacjenta;
  • Psychoedukacja: to przekazywanie wiedzy na temat choroby i jej symptomów, przyjmowanych lekach i uczenie regularności ich stosowania, unikania substancji psychoaktywnych i uczenie rozpoznawania nawrotów; 
  • Psychoterapia: jest zazwyczaj podejmowana, gdy okresy remisji trwają długo.

 

*urojenia – fałszywe przekonanie utrzymywane pomimo braku realnych podstaw, dowodów, przedstawianiu argumentów.

**omamy (inaczej halucynacje) – fałszywe doznanie zmysłowe, które występuje pod nieobecność bodźca zmysłowego (np. głosy komentujące zachowanie lub nakazujące coś zrobić).

***neuroprzekaźniki – związki chemiczne, dzięki którym jest możliwe przekazywanie sygnałów pomiędzy komórkami nerwowymi. 

 

Źródła:

 

Cierpiałkowska, L. (2008) Psychopatologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar

Cichoń, L., Janas-Kozik, M., Siwiec, A., Rybakowski, J. (2018) Obraz kliniczny i leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci i młodzieży. Psychiatria Polska, 1-16.

Jaworska-Andryszewska, P., Rybakowski, J. (2016). Negatywne doświadczenia dziecięce a powstawanie i przebieg choroby afektywnej dwubiegunowej. Psychiatria Polska, 50 (5), 989-1000.

Morrison, J. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 

do góry